Begrippen

een wereldlijk toneelstuk, gevolgd door een korter komisch stuk, een sotternie

kunstrichting waarbij de artistieke vorm op zichzelf kan staan (geen realistische weergave)

toneel over de veronderstelde absurditeit en zinloosheid van het menselijk bestaan

achterkant van een boek

lezer die aandachtig leest en zo probeert de open plekken in een verhaal in te vullen

prijs die jaarlijks wordt uitgereikt aan de schrijver van het beste Nederlandse literaire boek, categorieen fictie en non-fictie

beginrijm: beklemtoonde medeklinkers in rijmende woorden zijn gelijk (bijvoorbeeld: Liesje leerde Lotje lopen langs de Lange Lindenlaan.)

personage wordt vergeleken met iets dat wat zegt over hun karakter

personage dat geen richting kan geven aan zijn eigen leven

verteller van een verhaal waarin hij zelf geen personage is, maar wel als verteller duidelijk in de tekst aanwezig

tekst waarin ervaringen en gebeurtenissen uit het leven van de schrijver zijn verwerkt

gedicht als op zichzelf staand taalbouwsel; geen weergave van een individueel gevoel of de werkelijkheid

hoofdstuk in een toneelstuk

woord of woordgroep die beeldend aanduidt wat letterlijk wordt bedoeld (bijvoorbeeld: Als een trouwe wachter staat de vuurtoren bij de haven.)

manier waarop filmfragmenten in beeld worden gebracht

niet letterlijk maar met figuurlijk taalgebruik iets zeggen of uitdrukken

een ik-verteller vertelt over de gebeurtenissen in het verhaal op het moment dat ze plaatsvinden

boek waarvan in korte tijd tienduizend of meer exemplaren worden verkocht

groep van schrijvers die aan het einde van de negentiende eeuw meende dat literatuur geen belerende of opvoedkundige bedoeling heeft

een tekst interpreteren door bewust na te gaan hoe de tekst is geschreven en of je nog andere, niet vermoede samenhangen kunt ontdekken (analyseren)

personage dat de hoofdpersoon steunt of tegenwerkt bij het bereiken van zijn doel

cultuur waarin burgers en regenten de dienst uitmaken

aanduiding voor boeken die op een bepaald moment in een maatschappij als belangrijk gelden

beschrijving van gebeurtenissen in de volgorde waarin ze hebben plaatsgevonden

een element wordt beeldvullend in beeld gebracht

groep van Nederlandse, Deense en Belgische schilders die spontaan en improviserend schilderden met felle kleuren

verschillende voorwerpen of afbeeldingen worden als een willekeurig samenraapsel aan elkaar gehecht

marktgerichtheid binnen bedrijven; niet alleen de kwaliteit van een product is leidend, ook de behoefte van de klant moet worden bevredigd

aanwijzingen in de rest van de tekst

onderwerp dat in meerdere teksten van verschillende auteurs voorkomt

een door een schrijver bedacht sprookje

stroming die antiburgerlijk en antikunst was, ontstaan als heftige reactie van ontgoocheling en ontreddering op de Eerste Wereldoorlog

aanduiding voor Nederland en Vlaanderen onder het Franse bewind van 1795 tot en met 1806

middeleeuwse aanduiding voor Nederland en België

aanduiding voor de onafhankelijke republiek in het noorden van de Lage Landen na de Tachtigjarige Oorlog

staatkundig onafhankelijk maken of worden van koloniën in Afrika en Azië

opvatting dat het leven van een mens bepaald wordt door erfelijkheidsfactoren en de invloeden van het sociale milieu

toneelstekst voor twee acteurs, samen op het podium

verhaal met dieren als personages

de verteller geeft een opsomming van uiterlijke kenmerken en karaktereigenschappen van een personage

een strofe bestaande uit twee versregels

informatieve, op feiten gebaseerde film

volgorde waarin verschillende opnamen worden gemaakt

cultuur waarin aanzien en waardering die een ridder ontvangt van een groep zeer belangrijk zijn

oorlog die woedde in Europa tussen 1914 en 1918

van twee of meer versregels rijmen de laatste woorden op elkaar

schrijver die zich afzet tegen een publieksschrijver, maar toch veel lezers heeft

betrokkenheid van kunstenaars bij de maatschappij die terug te zien is in hun werk

vorm van toneel, ontwikkeld door Bertold Brecht in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog, waarin vervreemdingstechnieken worden toegepast om de toeschouwer na te laten denken

een beschouwende of betogende tekst waarin de schrijver op literaire wijze zijn persoonlijke visie over het onderwerp presenteert

begin van een toneelstuk waarin belangrijke informatie over de personages en hun leefstituatie wordt gegeven

stroming die ingaat tegen de vervreemding van de mens en de burgerlijke orde

de overtuiging dat mannen en vrouwen gelijke rechten rechten hebben

maatschappelijk systeem met als kern de band van trouw en dienst tussen vrije mannen en hun adellijke heer

teksten waarin schrijvers de werkelijkheid naar hun hand zetten of zelf een werkelijkheid creëren

taalgebruik met beelden of vergelijkingen

projectie van filmbeelden

tekstgedeelte waarin een personage een gebeurtenis uit het verleden opnieuw beleeft

vertelinstanties of personages in het verhaal die waarnemen en/of een standpunt innemen

verteller (of personage) die in het verhaal zien, horen, ruiken, voelen, denken, kortom: waarnemen

literair tijdschrift, opgericht in 1932, dat stond voor de persoonlijkheid van de maker (vent) en niet voor de autonomie (vorm) in een tekst

tekst die bestaat uit versregels en gekenmerkt wordt door een bijzondere bladspiegel

binnen een gedicht of strofe rijmen de oneven versregels op elkaar en de even versregels (abab)

de sociale (niet de biologische) verschillen tussen vrouwen en mannen, die aangeleerd zijn, met de tijd kunnen veranderen en zowel binnen als tussen culturen sterk variëren

soort boek of tekst (bijvoorbeeld: historisch verhaal, detective, thriller)

afbeelding uit het dagelijks leven met een belerende, opvoedende bedoeling (foutief gedrag kritiseren of bespotten)

binnen een gedicht of strofe rijmen de regels twee-aan-twee op elkaar (aabb)

einde van een verhaal waarbij alle open plekken voor de lezer zijn ingevuld

ontwikkeling van een samenleving op wereldniveau op ecologisch, economisch, politiek, sociaal en/of cultureel gebied

aanduiding voor de periode van economische en culturele voorspoed in De Republiek die ongeveer de hele zeventiende eeuw besloeg

bijpersoon die de hoofdpersoon helpt bij het bereiken van zijn doel

woord of woordgroep die (niet of nauwelijks gewijzigd) wordt herhaald

roman die zich in het verleden afspeelt

het belangrijkste personage van het verhaal die een bepaald doel nastreeft en een ontwikkeling doormaakt

levensideaal bestaande uit gedragsregels (beschaafd gedrag en zelfbeheersing) die bedoeld zijn om onderlinge spanningen te voorkomen

sterke overdrijving (bijvoorbeeld: wachten tot je een ons weegt)

jezelf herkennen in personages, overeenkomsten of gelijkenissen zien

periode die gekenmerkt wordt door mensen die zoeken naar zichzelf in therapie, relaties of in zelfbespiegeling

een ik-verteller vertelt zijn belevenissen en/of gevoelens in een verhaal (verteller én personage)

stroming in de negentiende eeuwse kunst: snelle weergave (momentopname) van het moderne leven

door wat personages (niet) zeggen, denken en doen leert de lezer ze kennen

gebrek aan kennis over een verhaal door de open plekken die erin voorkomen

auteur verwijst in zijn werk naar het werk van een andere schrijver of is daar een creatieve verwerking van

milde, niet kwetsend bedoelde (zelf)spot (bijvoorbeeld: (je krijgt een drie terug voor een toets, die je niet geleerd had) 'Dit kan toch niet?! Ik had er nog wel zo hard voor gewerkt!')

soort metrum waarbij er een vaste opeenvolging is van een onbeklemtoonde met een beklemtoonde lettergreep

camera is vanuit een laag standpunt gericht op de personages die daardoor erg machtig en dominant lijken

komisch toneelstuk waarin de personages voorspelbare figuren spelen die onbeschaafd zijn en ongewenst gedrag vertonen

humoristisch toneelstuk waarin gewone mensen centraal staan

toneelgenre waarin voor het publiek herkenbare typen (gewone burgers) en gedrag worden bespot

prozatekst die korter is dan een novelle

voortdurende dreiging tussen het kaptitalistisch en democratisch blok van de Verenigde Staten en bondgenoten tegenover de Sovjet-Unie en satellietstaten in Oost-Europa

een strofe bestaande uit vier versregels

een strofe bestaande uit vijf versregels

kunst om de kunst: een literaire tekst moest niet een wijze les of moraal bevatten

op natuur en ecologie gerichte kunstvorm die in de natuur wordt gemaakt

teksten die geen artistieke erkenning krijgen van beroepslezers, zoals recensenten, redacteuren van literaire uitgeverijen of leraren in het voortgezet onderwijs

de reden(en) om een tekst / boek te gaan lezen

herhaling van een woord of concreet voorwerp in een verhaal

het effect dat een tekst op jou als lezer heeft

jaarlijkse prijs voor de beste oorspronkelijk Nederlandstalige literaire roman

toneel voor op een podium in een schouwburg

berichtgeving in dag- en weekbladen over en de waardering van een boek (signaleren en informeren over het verschijnen van een boek)

teksten die een betrouwbare beschrijving van de werkelijkheid geven, maar die met literaire technieken zijn geschreven

beargumenteerd oordeel van een recensent over een boek

tekst die meerdere betekenissen (meerduidigheid) kan hebben

bedrijf dat gedichtenbundels, verhalenbundels en romans op de markt brengt

soort verhalen waar een lezer van houdt

mening over wat literatuur is of zou moeten zijn

toneelstuk dat niet in de schouwburg wordt opgevoerd, maar op een andere al bestaande locatie

ik-figuur in een gedicht die zijn gevoelens verwoordt

verhaal dat geschreven is ter ere van Maria, de moeder van Jezus Christus

opdrachtgever van een kunstenaar

de personages worden voor de helft in beeld gebracht

visie van een schrijver op de mens en de plaats van de mens in de maatschappij en de wereld om hem heen

alleen het beeld wordt genoemd, het object ontbreekt en de relatie tussen die twee bestaat uit iets gemeenschappelijks (bijvoorbeeld: De trouwe wachter staat bij de haven.)

alleen het beeld wordt genoemd, het object ontbreekt en de relatie tussen die twee bestaat niet uit iets gemeenschappelijks (bijvoorbeeld: De haven geeft licht (geheel voor deel, want niet de hele haven geeft licht, de vuurtoren die bij de haven staat, geeft licht))

vaste afwisseling van sterk en zwak beklemtoonde lettergrepen

periode in de geschiedenis van de vijfde tot en met de vijftiende eeuw na Christus

aanduiding van dialecten die in de middeleeuwen in het gebied wat nu Nederland en Vlaanderen is, werden gesproken en geschreven

eigen levensstijl van jongeren, waarvan o.a. de popmuziek een uiting is

toneeltekst voor één acteur sprekend op het podium

scènes en sequenties aan elkaar zetten

terugkerend element in een verhaal

moment waarop de handeling, spanning en verwikkelingen in gang gezet worden

citaat dat aan een verhaal vooraf gaat en verwijst naar de thematiek of centrale problematiek

maatschappij waarin mensen van diverse culturen naast en met elkaar leven, wonen en werken

stroming binnen het realisme die de werkelijkheid zo objectief mogelijk wil weergeven

streven om waargenomen zaken zakelijk weer te geven (verzet tegen dichterlijk taalgebruik)

kunststroming met als kenmerk dat de werkelijkheid als onbevredigend wordt ervaren

camera bevindt zich op dezelfde hoogte als de personages

beschrijving van niet opeenvolgende gebeurtenissen

techniek van Mondriaan waarbij hij probeerde zijn kunst zo abstract mogelijk te maken

situatie in de kunst in de eenentwintigste eeuw waarbij geen overheersende richting of stroming aan te wijzen is

teksten die overeenkomen met de werkelijkheid, die betrouwbaar en geloofwaardig zijn

lotsbepaling van het leven door omstandigheden van buitenaf waar de mens geen grip op kan krijgen

prozatekst met een lengte van tachtig tot honderd pagina’s

datgene wat in figuurlijk taalgebruik letterlijk wordt bedoeld (bijvoorbeeld: Als een trouwe wachter staat de vuurtoren bij de haven.)

een strofe bestaande uit acht versregels

alles wat een schrijver gepubliceerd heeft

geluiden die afkomstig zijn van gebeurtenissen en handelingen buiten het beeldkader

binnen een gedicht of strofe rijmen de tweede en de derde versregel op elkaar en de eerste en de vierde (abba)

buitenkant van een boek

toevoeging bij de titel van een boek

afloop van een toneelstuk

einde van een boek (of film) waarbij niet alle open plekken voor de lezer (of kijker) zijn ingevuld

tekstgedeelte dat onduidelijk is en dus bij de lezer vragen oproept

opsomming van namen, feiten of andere gegevens

oeuvreprijs die sinds 1947 jaarlijks wordt uitgereikt aan een schrijver met veel aanzien

twee tegengestelde begrippen die met elkaar worden verbonden (bijvoorbeeld: bittere honing, kille woede)

tekst waarin een andere tekst belachelijk wordt gemaakt

voorstelling gemaakt vanuit een vooropgezet plan

figuur (zowel mens als (soms) dier) dat in een verhaal een rol speelt

in de derde persoon wordt verteld wat een personage denkt, voelt, zegt en doet, zonder dat de (niet merkbare) verteller daar zijn mening over geeft

levenloos voorwerp of abstract begrip wordt als levend voorgesteld of krijgt menselijke eigenschappen toebedeeld (bijvoorbeeld: Statig en trots rijst de vuurtoren uit boven de masten in de haven.)

nabootsing van het zonnestelsel, bijvoorbeeld dat in het Eise Eisinga Museum in Franeker

vanzelfsprekende eigenschap van een begrip wordt nog eens extra benoemd (bijvoorbeeld: rood bloed, witte sneeuw)

dominante kunststroming in de jaren zestig van de vorige eeuw, waarin nadrukkelijk figuratief wordt gewerkt en waarbij de kunstenaars zich laten inspireren door onderwerpen uit de massacultuur

literatuur die gat over de verwerking van de koloniale periode en naoorlogse dekolonisatie

degene die zorg draagt voor de financiering van de film

literaire teksten die geen bijzondere bladspiegel hebben en niet op rijm geschreven zijn

roman waarin de drijfveren van de personages centraal staan

schrijver van bestsellers (gericht op de middengroep en vrouwen)

kunst die zich op de eigentijdse werkelijkheid richt

herkenbare beschrijving van de werkelijkheid

leden van een soort vereniging van dichters in de Renaissance

soort vereniging van dichters die literatuur beoefende (toneel en gedichten)

vormgever van een toneelvoorstelling

maker van een film, als het ware de auteur

herleving en navolging van de klassieke Oudheid in kunst en literatuur in West-Europa (veertiende tot en met de zeventiende eeuw); letterlijke betekenis: wedergeboorte

komedie die teruggaat op voorbeelden uit de Oudheid

toneel waarbij de nadruk ligt op het tonen van bepaald gedrag, bedoeld als spiegel voor het publiek

vraag waarvan het antwoord bekend wordt verondersteld (bijvoorbeeld: Waarom moeilijk doen als het gemakkelijk kan?)

eliteliteratuur, bestemd voor adel, ridders en ridders in opleiding

schema waarin zichtbaar wordt welke laatste woorden van de versregels binnen een gedicht op elkaar rijmen

afwisseling van versnelling, vertraging en scène in een verhaal

afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen zonder vaste regelmaat

prozatekst van (meer dan) honderd pagina’s

strijder tegen onrecht, emotioneel, vol verbeeldingskracht, een dromer

omgeving waarin een verhaal zich afspeelt

complete versie van het verhaal dat in de film wordt verteld, inclusief dialogen en locaties

afgerond deel van een bedrijf waarin het aantal acteurs op het podium niet verandert

samenhangende reeks van handelingen waarin tijd, ruimte en personages gelijk blijven

toneelstuk zonder vast handelingsverloop, maar met aantal meer of minder samenhangende scènes

groepsportret van schutters: getrainde en gewapende burgers voor de verdediging van de stad

overzicht van de voorgenomen vormgeving, zoals regieaanwijzingen en camerastandpunten

weergave in de dichtkunst van intense en overweldigende emoties

dag van terreuraanslagen in New York en Washington

een strofe bestaande uit zeven versregels

alle scènes van een film die in dezelfde tijd spelen

tijd en ruimte waarin een verhaal zich afspeelt

een strofe bestaande uit zes versregels

een gedichtvorm bestaande uit veertien versregels, verdeeld in een octaaf en een sextet

kort komisch toneelstuk dat werd opgevoerd na een abel spel

film waarin een (literair) verhaal wordt verteld

een tekst interpreteren aan de hand van zaken die er direct in opvallen, zonder daar verder over na te denken

tekstgedeelten sluiten in stijl of woordkeus niet op elkaar aan

vaste formulering die gebruikt wordt om bij de lezer een bepaald effect te bereiken

groep versregels in een gedicht die bij elkaar horen

alledaagse personen, kleuren, getallen, verschijnselen of dingen staan symbool voor iets anders

een woord dat letterlijk bedoeld is met een andere, diepere of figuurlijke betekenis (is geen vorm van beeldspraak)

geluid dat hoort bij de beelden die de kijker ziet

verhaal in grote lijnen samengevat op een A4'tje

eenzelfde begrip wordt meedere malen met synoniemen uitgedrukt (bijvoorbeeld: zij stonden te joelen en te juichen)

bijpersoon die de hoofdpersoon tegenwerkt bij het bereiken van zijn doel

woorden, zinnen of delen van teksten die tegengesteld zijn aan elkaar (bijvoorbeeld: heden – verleden, goed – slecht, leven – dood)

tekst die zodanig verwoord is, dat de lezer hem herkent als literatuur

georganiseerde geweldpleging, of het dreigen daarmee, door een samenhangende groep mensen om politieke doelen te bereiken

kort stukje tekst waarin iets uit het verleden wordt verteld

een strofe bestaande uit drie versregels

onderwerpen die in een tekst aan de orde komen en deze betekenis geven

naam van een boek/kop boven een tekst

tekst die geschreven is om door acteurs voor een publiek gespeeld te worden

productie van een toneelstuk van meerdere personen die er gezamenlijk aan werken

de gehele ruimte waarin de scène zich afspeelt, wordt in beeld gebracht

staat waarin in een systeem van orde en tucht heerst, met een antidemocratisch karakter en onderdrukking van het individu

toneelstuk waarin de hoofdpersoon een verandering doormaakt en vaak zonder zijn doel te bereiken, ten onder gaat

combinatie van tragedie en komedie

oorlog die woedde in Europa van 1939 tot en met 1945

vaste indeling in bedrijven en scènes

speelfilm waarvoor een bestaand (literair) verhaal als uitgangspunt is genomen

object en beeld worden beide genoemd en met bepaalde woorden aan elkaar verbonden (bijvoorbeeld: De vuurtoren (object) staat als een trouwe wachter (beeld) bij de haven.)

object en beeld worden beide genoemd, maar een woord dat hen met elkaar verbindt, ontbreekt (bijvoorbeeld: De vuurtoren (object), een trouwe wachter (beeld), staat bij de haven.)

samenhangende reeks van gebeurtenissen in een verhaal

bepaalde situatie, waarneming, opvatting, gebeurtenis of gevoel dat in een verhaal terugkeert

emancipatiebeweging van de burgerij in de achttiende eeuw op gebieden als geloof en politiek

een gebeurtenis die lang duurt, wordt in het kort verteld

tijd die de gebeurtenissen in de geschiedenis (chronologische volgorde) van het verhaal in beslag nemen

manier waarop een verhaal door de schrijver aan de lezer wordt gepresenteerd; degene die het verhaal vertelt

een ik-verteller vertelt in het heden van het verhaal wat hij in het verleden heeft beleefd en ervaren

tijd die een lezer nodig heeft om een verhaal te lezen (eventueel uitgedrukt in aantal pagina's)

een gebeurtenis die kort duurt, wordt uitgebreid, gedetailleerd verteld waardoor de tijd die het lezen in beslag neemt, veel langer is dan de gebeurtenis zelf

manier waarop iets onder woorden wordt gebracht: combinatie van woordkeus en formulering

organiseren van het dagelijks leven in eigen religieuze kring met eigen partijen, kranten, verenigingen en de wens voor eigen scholen

groep dichters die met hun experimentele gedichten voor vernieuwing zorgde in de jaren vijftig van de vorige eeuw

roman waarin de verheerlijking van het leven centraal staat

toneelstuk dat opgevoerd wordt tussen het publiek dat rondom de speelruimte zit

camera kijkt van bovenaf neer op personages die daardoor erg klein en nietig lijken

oud, mondeling overgeleverd volksverhaal met heksen, sprekende dieren en andere fantastische elementen

cultuur waarin teksten werden voorgelezen of uit het hoofd werden voorgedragen

hint in een verhaal over wat er nog gaat gebeuren

gedicht zonder een bepaalde vaste gedichtvorm

herstel van schade veroorzaakt door de oorlog en van vooroorlogse verhoudingen

punt waarop een sonnet inhoudelijk verandert (een wending krijgt) soms bij de overgang van octaaf naar sextet, maar niet altijd

tekst die tot doel heeft informatie eenduidig over te brengen, zodat de lezer na lezing geen vragen meer heeft

cultuur waarin veel gezongen wordt

roman die de heersende normen en waarden verdedigt